Ο διχασμός και η πόλωση στις κοινωνίες σήμερα και ... το μήνυμα των Χριστουγέννων

Η δημοκρατία προϋποθέτει μια πολυφωνία απόψεων, τον διάλογο και τον συμβιβασμό, αλλά η σημερινή πραγματικότητα δείχνει μια κοινωνική σφαίρα κατακερματισμένη από καχυποψία και δυσπιστία και τις παραδοσιακές δεξαμενές ‘αλήθειας’ (πανεπιστήμια, μέσα μαζικής ενημέρωσης) να αμφισβητούνται.

Οι αιτίες του φαινομένου αυτού βρίσκονται αφενός στην μακρά παράδοση ασύστολου ψεύδους στην πολιτική, αφετέρου στον ρόλο μιας σκόπιμης, τεχνολογικά πολλαπλασιαζόμενης παραπληροφόρησης, αλλά και σε μια … πνευματική διάσταση του διχασμού που η Βίβλος ονομάζει «αμαρτία».

Ήδη στο έργο του «Πολιτεία», ο Πλάτωνας καταγγέλλει τους σοφιστές που χρησιμοποιούσαν τη ρητορική όχι για να αναζητήσουν την αλήθεια αλλά για να πείσουν τον άλλον. Αναφέρεται στο «γενναίο ψεύδος», στην πολιτική χρήση του ψεύδους προς όφελος της κοινωνικής σταθερότητας [1]. Επίσης, ο Μακιαβέλι, στο έργο του «Ο Ηγεμόνας» [2], διατυπώνει ωμά πως ο άρχοντας δεν πρέπει να δεσμεύεται από την ηθική, αλλά από την ανάγκη διατήρησης της εξουσίας, μια συμβουλή η οποία νομιμοποιεί το ψέμα και την δόλια τακτική ως ουσιώδη εργαλεία πολιτικής. Επίσης, όπως είδαμε στο τεύχος του Οκτώβρη, η  Χάνα Άρεντ [3] διαβεβαιώνει ότι η απώλεια εμπιστοσύνης ανοίγει τον δρόμο στον αυταρχισμό και στην μαζική χειραγώγηση. Όταν η πολιτική στηρίζεται στην απάτη, δημιουργείται ένα κλίμα μόνιμης καχυποψίας και αντιπαράθεσης όπου οι πολίτες διχάζονται σε στρατόπεδα που αλληλοκατηγορούνται. Έτσι, ο διχασμός δεν είναι απλώς η συνέπεια διαφορετικών ιδεολογιών, αλλά το προϊόν μιας κρίσης εμπιστοσύνης.

Αλλά και η παραπλάνηση έχει βαθιές ρίζες στη δυτική παράδοση: Το φίδι στη Γένεση παραπλανά με το ψέμα 'δεν θα πεθάνετε'· μια ψεύτικη υπόσχεση που γεννά την αμφιβολία. Το ψέμα δεν λειτουργεί μόνο ως λεκτική αναλήθεια, αλλά και ως αμφισβήτηση του νοήματος της ίδιας της πραγματικότητας. Έτσι η εποχή της μετά-αλήθειας οδηγεί σε διάρρηξη των θεσμών εμπιστοσύνης. Τα πανεπιστήμια θεωρούνται ιδεολογικά κατευθυνόμενα, τα ΜΜΕ κατηγορούνται για προκατάληψη, οι επιστήμονες παρουσιάζονται ως «στρατευμένοι». Η απώλεια εμπιστοσύνης γεννά τον διχασμό. Οι τεράστιες δυνατότητες της τεχνητής νοημοσύνης να παράγουν φαντασιώδη deepfakes (εικονιστικά ή ηχητικά ντοκουμέντα που δημιουργούνται τεχνητά) μαζί και τη μαζική διάδοσή τους μέσω των κοινωνικών δικτύων, έχει πλέον αλλοιώσει εκλογικές διαδικασίες, δημιουργήσει πολιτικές κρίσεις και προκαλέσει διπλωματικά επεισόδια ως ‘αυτοματοποιημένη παραπληροφόρηση’. Ένα επιπλέον πρόβλημα βρίσκεται στο ότι η ενημέρωση και η δημόσια συζήτηση σήμερα εξαρτώνται σε τεράστιο βαθμό από μεγάλες πλατφόρμες κοινωνικής δικτύωσης που ελέγχονται από ισχυρούς οικονομικούς παράγοντες που διαμορφώνουν ‘αλγοριθμικά’, τι πληροφορίες θα δουν οι χρήστες και με ποια σειρά. Αυτή η συγκέντρωση ισχύος της ‘ψηφιακής ολιγαρχίας’ μπορεί να χρησιμοποιηθεί ως εργαλείο φίμωσης μέσω της βίας του λόγου ή μιας ‘κουλτούρας ακύρωσης’ υποσκάπτοντας έτσι την ελευθερία του λόγου ως θεμέλιο της δημοκρατίας.

Η ισορροπία είναι καθοριστική: Από τη μια, πρέπει να προστατεύεται η ελευθερία του λόγου· από την άλλη, πρέπει να αποτρέπεται η διάδοση επικίνδυνων ψεμάτων που υπονομεύουν την κοινωνική συνοχή. Ο Γερμανός φιλόσοφος και κοινωνιολόγος Jürgen Habermas τονίζει πως η δημόσια σφαίρα οφείλει να στηρίζεται σε «ορθολογικό-κριτικό διάλογο», όπου οι πολίτες ανταλλάσσουν επιχειρήματα σε συνθήκες ισότητας και ελευθερίας [4]. Όταν στη δημόσια σφαίρα υπερτερούν η χειραγώγηση και η παραπληροφόρηση, τότε το πολύτιμο θεμέλιο της δημοκρατίας καταρρέει. Για τον λόγο αυτό, στις ΗΠΑ, το ‘Δόγμα Δικαιοσύνης’ (Fairness Doctrine, 1949) απαιτούσε από τους ραδιοτηλεοπτικούς σταθμούς να παρουσιάζουν ισορροπημένη κάλυψη των αμφιλεγόμενων ζητημάτων. Η κατάργηση της αρχής αυτής το 1987 θεωρείται από πολλούς ότι άνοιξε τον δρόμο για την άνοδο μονομερών, συχνά ακραίων μέσων ενημέρωσης. Στη Γερμανία, μια πρόσφατη μελέτη [5] σχετικά με τη ‘δημόσια ραδιοτηλεόραση’ έδειξε ότι, παρά τις θεσμικές εγγυήσεις, αρκετοί πολίτες θεωρούν την κάλυψη προκατειλημμένη, «υπερβολικά φιλελεύθερη» ή ακόμα και «κρατικά ελεγχόμενη». Το πρόβλημα δεν είναι μόνο η ουσία της ενημέρωσης, αλλά και η αντίληψη των πολιτών, η οποία συμβάλλει στη διάρρηξη της εμπιστοσύνης. Πώς όμως να διασφαλιστεί η πολυφωνία χωρίς να θιγεί η ελευθερία της έκφρασης; Αν η ενημέρωση παραδοθεί στις δυνάμεις της αγοράς, κυριαρχεί η λογική του κέρδους και των «κλικ». Αν υπέρ-ρυθμιστεί από το κράτος, κινδυνεύει η ανεξαρτησία της. Η λύση φαίνεται να βρίσκεται σε ένα ισορροπημένο πλαίσιο, όπου ανεξάρτητοι θεσμοί εγγυώνται τη διαφάνεια και την ποικιλία απόψεων.

Ο διχασμός, όμως, δεν είναι μόνο κοινωνικό ή πολιτικό φαινόμενο· έχει και βαθύτερη πνευματική διάσταση. Το ψεύδος είναι μια πνευματική δύναμη ικανή να διασπά την ενότητα μιας κοινωνίας. Ο Χριστός αντιπαραθέτει: «Θα γνωρίσετε την αλήθεια και η αλήθεια θα σας ελευθερώσει» (Ιω. 8: 32). Στην προοπτική αυτή, η αναζήτηση της αλήθειας δεν είναι απλώς διανοητική διαδικασία αλλά πράξη απελευθέρωσης. Τα Χριστούγεννα, ο σαρκωμένος Λόγος ήλθε για να φέρει σωτηρία και ειρήνη σε μια διχασμένη ανθρωπότητα. Το αντίδοτο για τον διχασμό δεν βρίσκεται σε νομοθετικές ή τεχνολογικές ρυθμίσεις, αλλά στην πνευματική αναζήτηση της Αλήθειας στον Χριστό. Αυτός ενώνει, δεν διχάζει.

---

[1]    Πλάτων, Πολιτεία, 414β–415δ.

[2]    Νικολό Μακιαβέλι, Ο Ηγεμόνας, Αθήνα: Πατάκης, 2012, κεφ. 18.

[3]    Hannah Arendt, «Truth and Politics», στο Between Past and Future, Νέα Υόρκη: Viking Press, 1968.

[4]    Jürgen Habermas, The Structural Transformation of the Public Sphere, Cambridge: MIT Press, 1989.

[5]    Perspektivenvielfalt in den öffentlich-rechtlichen Nachrichtenformaten (2023), Institut für Publizistik, Johannes Gutenberg-Universität Mainz.